• Жизнь / Наши авторы | 24-03-2009 | Просмотров: 2 580 |
    Як і мы даруем (часть 3)

    Ядвіга КОБРЫНЕЦ.

    Пачатак

    (часть 2)

     Увесь вечар яна чакала сына. Прыслухоўвалася да грукату дзвярэй у пад’ездзе, да крокаў на лесвіцы. Але ён не ішоў. Маці сядзела перад тэлевізарам, не разумеючы, аб чым там гавораць і што там паказваюць. Урэшце рэшт у крэсле задрамала і не чула, калі Дзіма ўсё ж такі прыйшоў. Ён абняў яе за плечы, нахіліўся, і маці адчула востры перагар.

     — Дзімачка, родненькі, ты зноў прыехаў выпіўшым. Хіба ж можна за руль садзіцца п’яным? Так да бяды недалёка. Што ж ты робіш, дзіцятка маё?

     — Не хвалюйся, мяне ніхто не запыніць. Я ў гэтым сэнсе ўдачлівы. Мне заўсёды шанцавала. Я, пэўна, у кашулі нарадзіўся. Так што маленькія вольнасці мне дазволены, — ён усміхнуўся і прысеў на канапу. — Мама, ты хацела нешта запытаць?

     — Сынок, я ўчора была ў вас. Мне Таццяна так шмат пра цябе нагаварыла. Дзімачка, няўжо гэта праўда? Я не магу паверыць. Я ж упэўнена была, што ў вас усё добра, што вы жывеце па-людску. Дзімачка, я спаць не магла, у мяне сэрца баліць, не перастае. Як жа так сталася, дзіцятка маё?

     — Не хвалюйся, мама. Ну не склалася ў нас, што рабіць? І што цяпер мучыцца ўсё жыццё, прыкідвацца, што ёсць сям’я, што любоў назаўсёды? Я так не магу. Не ўмею я так, разумееш? Чужыя мы. Ад самага пачатку чужыя. Так здарылася. Каго цяпер вінаваціць? Няма каго. — Дзіма развёў рукамі, а потым абхапіў імі твар і замоўк.

     — Дзімачка, сыночак, гэта ж сорам які перад людзьмі. Нашто той развод, сын у вас, дом у вас усім на зайздрасць. Столькі грошай у яго ўклалі. Як жа так, Дзіма?

     — Ах, мама, мама, калі ж ты зразумееш урэшце, што нельга ўсё на грошы пераводзіць. Што з таго дома, мама, калі я там чужы, калі я задыхаюся ў ім, — апошнія словы ён амаль выкрыкнуў, а потым устаў і направіўся да выхаду.

     — Куды ж ты, Дзімачка? Я не пушчу цябе п’янага. Начуй дома, заўтра паедзеш.

     — Не, я сёння паеду. Мне ўжо пара. Мяне чакаюць... Я табе заўтра пазваню. Не хвалюйся. Нічога са мной не станецца. Не першы раз...

     Яна загарадзіла сабою дзверы, каб ён не мог выйсці.

     — Дзімачка, сынок, прашу цябе, застанься. Я ж не засну. Пашкадуй мяне, — яна не ўстрымалася і заплакала.

     — Добра, супакойся. Не паеду. Зараз толькі пазваню, каб дарма не чакалі. — Ён пайшоў да сябе ў пакой і з некім доўга гаварыў па тэлефоне. Потым усё сціхла. Маці зразумела, што ён пайшоў спаць. Яна таксама пасунулася да сябе і лягла. Сон доўга-доўга не ішоў. У галаве блыталіся розныя думкі, грудзі разрывала жалем і роспаччу. “Чаму ўсё так сталася? Мне ж да галавы ніколі не прыходзіла, што ён нешчаслівы. Такая сям’я была, столькі было зайздроснікаў. І што цяпер? Смяяцца ж будуць... Як гэта перажыць?”— яна ціхенька заплакала ў падушку і толькі пад ранак здолела заснуць. А калі прачнулася, Дзімы ўжо не было.

     Ішоў час. Алег скончыў школу. Да бабулі амаль не наведваўся. Толькі на дзень нараджэння прынёс кветкі. Яна хацела яго пачаставаць, торт спецыяльна пякла, але ён сказаў, што моцна спяшаецца. Яна разумела, што гэта проста адгаворкі, але не настойвала.

     Развод, якога найбольш баялася Зоя Максімаўна, усё ж адбыўся. У суд яна не пайшла, трошкі прыхварэла, ды і было сырое восеньскае надвор'е. Яна і баялася, што не ўстрымаецца, нагаворыць чаго лішняга. Сядзела дома і чакала Дзіму, але ён толькі пазваніў. Сказаў, што іх з Таццянай развялі, што ён цяпер вольны чалавек. Маці не ведала, што яму адказаць, згадзілася: вольны. І паклала трубку. Доўга потым не магла стрымаць слёз. Наракала на Таццяну, якая не магла зберагчы сям’ю, не ўмела прамаўчаць, уступіць, за тое, што пазбавіла бацьку сына. Наракала і на Дзіму, што не здолеў пераступіць цераз сябе і трымацца жонкі, дзіцяці, не ўмеў быць гаспадаром ва ўласным доме. Усё ўжо. Нічога не паправіш. Можа, Дзіма яшчэ сустрэне дастойную жанчыну, ён жа малады, прыгожы, разумны. Мала што Таццяна не ацаніла свайго шчасця. Не ўсе ж такія, як яна. Зоя Максімаўна супакойвала сябе, настройвала на лепшае, верыла, што ўсё ў Дзімы наладзіцца, проста трэба перажыць гэтую чорную паласу. Але час ішоў, а яна не канчалася. Хутчэй наадварот — рабілася яшчэ чарнейшай.

     Дзіма часцей стаў бываць у маці, але жыў у сваім доме. А неяк вечарам прынёс навіну. Таццяна заявіла, што яна з сынам пакідаюць краіну і пераязджаюць у Італію. Маўляў, там жыве чалавек, якога яна даўно кахае. Яна чакала толькі паўналецця Алега, каб не трэба было пытацца дазволу ў бацькі на пераезд у другую краіну.

     — Усё, мама. Няма ні жонкі, ні сына. Адзін у доме. А ён пусты, халодны. Не дом, а дамавіна. Я перабяруся сюды, мама. Ты не супраць?

     — Сынок, сыночак. А як жа дом? Хто там будзе жыць? Дасць Бог, ты яшчэ сустрэнеш добрую жанчыну, ці нават дзяўчыну, і ў цябе будзе сям’я, будуць дзеткі. Каму ж яго пакідаць? Няўжо табе не шкада? Колькі сродкаў патрачана. Што, няхай прападае ўсё пропадам?

     — Мамачка, калі ж ты перастанеш усё грашыма мераць? Добра. Пайду дахаты. Не бядуй, не прападуць тыя сродкі.

     Ён абняў маці за плечы, усміхнуўся і пайшоў. Яна чула, як хуценька збягаў ён па лесвіцы, як заводзіў машыну. На душы было цяжка, адчувала сябе вінаватай перад сынам. Нібы выгнала з хаты.

     Ён стаў прыходзіць усё радчэй і радчэй. Званіць таксама. Вечарамі яна сама спрабавала дазваніцца яму дахаты, але ніхто не адказваў. Усё часцей быў недаступным і мабільнік.

     Так прайшла зіма, потым вясна і лета. За гэты час Зоя Максімаўна моцна пастарэла, асунулася. Не хацелася больш даглядаць твар, рабіць маскі, манікюр, укладваць у прычоску валасы. Яна наогул перастала глядзецца ў люстэрка, ёй было ўжо няважна, як яна выглядае і што пра яе думаюць іншыя. Яна проста існавала, і не болей таго.

     ...У той дзень у яе зранку ўсё валілася з рук. Неяк устрывожана грукала сэрца, і яна час ад часу прымала лекі. Пад вечар набрала нумар сына і, на шчасце, дазванілася.

     — Сыночак, дзе ты? Ты так даўно не прыходзіў. Як ты там?

     — Усё добра, мамуля, я зараз у рэстаране. У мяне сустрэча дзелавая. Я заўтра заеду. Заматаўся вельмі. Прабач, тут шумна, я не магу гаварыць, — у трубцы было чуваць музыку, галасы, а потым пайшлі кароткія гудкі.

     — Добра, што пазваніла, — сказала сабе Зоя Максімаўна, — цяпер пайду спаць. Можа, заўтра прыедзе, тады і пагаворым. Засмажу яму курыцу, а то ён зусім адвыкне ад хатняй стравы.

     Ноччу ёй снілася, што нехта пазваніў. Яна падняла трубку. Чуўся дзіцячы голас, і яна не магла зразумець, што таму дзіцяці трэба. Тэлефон званіў яшчэ і яшчэ, і ўсё той жа галасок спрабаваў ёй нешта сказаць, але яна не магла разабраць слоў. Урэшце рэшт абудзілася. Аказалася, што тэлефон звоніць на самой справе. Ускочыла, запаліла начнік, глянула на гадзіннік. Ён паказваў дзве гадзіны ночы. У грудзях зрабілася горача, і яна ў прадчуванні нечага страшнага схапіла трубку.

     — Алё, я слухаю.

     — Гэта Зоя Максімаўна Раманава?

     — Так, што здарылася?

     — Вам тэлефануюць з бальніцы хуткай дапамогі. Ваш сын папаў у аварыю. Яго прывезлі да нас у цяжкім стане. Вельмі сур’ёзныя пашкоджанні. Мы зрабілі ўсё, што маглі. Прыязджайце, калі ласка. Ён у рэанімацыі, але вас пусцяць. Адрас ведаеце?

     — Так, ведаю, — не сваім голасам адказала Зоя Максімаўна. Ёй прыгадаліся доўгі калідор, палата, дзе ляжала пасля аперацыі Вольга, яе белы, як палатно, твар.

     Праз некалькі хвілін яна ўжо імчалася на падораным сынам на 65-гадовы юбілей “Гольфе” у бальніцу. Ватнымі нагамі пераступіла парог рэанімацыі і ўбачыла Дзіму. Ён ляжаў пад апаратамі, збоку стаяла кропельніца, медсястра ўводзіла ўкол у вену.

     — Дзімачка, — ускрыкнула Зоя Максімаўна, — сыночак мой, дзетачка мая...

     — Цішэй, тут не трэба крычаць, — папярэдзіла медсястра, — гэта рэанімацыя.

     — Так, я не буду, прабачце, — яна прысела на табурэтку ля сына, пагладзіла яго па руцэ, дакранулася да шчакі. — Родненькі мой, галубочак мой... Божа, і што гэта за бяда на нас навалілася? Адкрый вочкі, пагавары са мной, мая дзетачка. Ты ж у мяне адзін-адзіны, я толькі для цебе і жыву, мне нічога на свеце не трэба, толькі ты жыві, сонейка маё... Не пакінь мяне, сыначка...

     Яна гаварыла і гаварыла, гладзіла яго руку, і слёзы бясконца сцякалі па шчаках, горкія, нястрымныя. Дзіма ўсё яшчэ быў у коме, і ўрачы не давалі гарантыі, што ён прыйдзе да сябе, тым больш, што будзе жыць.

     — На жаль, у вашага сына траўмы, несумяшчальныя з жыццём, — сказаў ёй хірург, які аперыраваў Дзіму. — Будзе цуд, калі ён выжыве. Мы зрабілі ўсё, што маглі. А вам застаецца толькі Богу маліцца.

     — Што? Каму маліцца? — яе раззлавала такая парада доктара, які распісваўся ў сваім бяссіллі. — Вы гэта сур’ёзна? Калі вы, урачы, прафесіяналы, не можаце яго выратаваць, то яго выратуе нейкі там Бог? Вы здзекуецеся?

     — Так часам здараецца, — адказаў пажылы ўрач. — Асабіста я перад кожнай аперацыяй прашу ў Бога падтрымкі. І парою цуды сапраўды адбываюцца. Проста трэба верыць. І вы не губляйце веру.

     — Дзіўна, што гэта гаворыце вы, адукаваны, разумны чалавек. Я благаю вас: ратуйце маё дзіця. Я ўсё, што маю, аддам, толькі выратуйце яго. Ён жа малады яшчэ, яму толькі сорак тры гадочкі.

     — Я паўтараю, мы зрабілі ўсё мажлівае. У яго шмат пераломаў, пашкоджаны ўнутраныя органы. І так дзіўна, што ён яшчэ жыве. Сэрца моцнае...

     Зоя Максімаўна не адыходзілася ад сына. Не згаджалася нават на хвілінку прылегчы і адпачыць. Яна баялася, што засне, а ён памрэ. Ёй здавалася, што пакуль яна побач, то смерць не пасмее наблізіцца да яе сына, не забярэ яго.

     — Сыночак, ці ты чуеш мяне? — соты раз гаварыла маці. — Адкрый вочкі, дзетачка, акажыся да мяне, хоць які знак падай, што ты мяне чуеш.

     Але Дзіма ляжаў нерухома, за яго дыхалі апараты, і жыццё вісела на валаску.

     Ішлі пятыя суткі. Увесь гэты час яна не магла ні есці, ні піць. Марнела на вачах, але наадрэз адмаўлялася прылегчы ці што-небудзь з’есці, піла толькі моцную каву, каб не заснуць. Больш за ўсё на свеце ёй хацелася памяняцца з сынам месцамі. Але на бальнічным ложку ляжаў Дзіма, а яна сядзела побач жывая і здаровая. І цуда не адбывалася.

     — Божа, калі ты ёсць, ратуй маё дзіця, — прашаптала яна і здзівілася самой сабе. — Божа, не адбірай у мяне майго сыночка, ён жа ў мяне адзін-адзінюткі. Ён мая ўцеха, маё шчасце, мая надзея. Божа, ствары цуд, калі можаш. І я паверу, што ты ёсць, — яна шаптала гэтыя словы і залівалася слязьмі. Адкуль толькі браліся тыя словы, яны ліліся з самай глыбіні сэрца, нібы там растапіўся вялізны ледзяны айсберг. Яна ўжо нікога не бачыла, не чула, нічога не разумела, толькі плакала і гаварыла, гаварыла...

     Прайшло яшчэ двое сутак. І неяк вечарам ёй падалося, што ў Дзімы ўздрыгнулі павекі. Яна баялася верыць сваім вачам, але потым варухнуліся пальцы, а яшчэ праз хвіліну ён адкрыў вочы.

     — Дзіма, Дзімачка, — што было моцы закрычала яна, — сыночак, родненькі, ты апрытомнеў. Дзетанька мая, ты будзеш жыць, ты будзеш жыць, будзеш...

     На крык прыбегла медсястра. Дзіма вадзіў вачамі па палаце, не разумеючы, дзе ён знаходзіцца. Прыйшоў урач, нахіліўся над Дзімам, адключыў апарат.

     — Бачыце, цуды часам здараюцца, — сказаў ён маці. — Вы чуеце мяне? — звярнуўся ён да Дзімы.

     — Так, — ледзь чутна адказаў той.

     — Як вас завуць, памятаеце?

     — Дзмітрый.

     — А прозвішча?

     — Раманаў.

     — Сыночак, ты пазнаеш мяне? — нахілілася да яго маці.

     — Мама. А што здарылася? Я ў бальніцы? Чаму? — яму было цяжка гаварыць. Ён раз-пораз набіраў паветра, і ў гэты час у грудзях яго нешта булькала, хрыпела. Але яна так цешылася, што ён урэшце прыйшоў да сябе, што пазнаў яе, не страціў свядомасці.

     — Дзімачка, ты ў аварыі быў. Але ўжо ўсё добра. Самае страшнае мінула. Ты паправішся, дзетачка, ты будзеш жыць.

     — Мама, я ў сне дачушку бачыў, Настачку. Яна клікала мяне да сябе. І тата таксама... А можа, гэта не ў сне? Здаецца, яны і зараз недзе побач...

     — Сыночак, што ты гаворыш? — у яе пахаладзела ў грудзях, ногі зрабіліся ватнымі. Ёй нехта казаў, што перад смерцю людзі бачаць сваіх памерлых блізкіх. Няўжо гэта праўда? Няўжо Дзіма...

     — Дзімачка, гэта быў проста сон. Ты жывы, ты дыхаеш, ты гаворыш са мной. У цябе цэлае жыццё наперадзе. Думай пра добрае, родненькі мой.

     — А пра што “добрае”, мама?

     — Пра тое, як ты ачуняеш, як мы з табою будзем жыць. Я цябе нікуды не адпушчу ад сябе. Я буду рабіць усё, як ты скажаш. Буду любое тваё пажаданне выконваць. Буду ў нагах у цябе спаць, толькі ты папраўляйся хутчэй.

     У Дзімы зноў забулькала ў грудзях, было бачна, што яму з цяжкасцю даецца кожнае слова, але ён хацеў гаварыць, ён адчуваў, што гэта іх апошняя размова.

     — Я не ачуняю, мама, не цеш сябе надзеяй. Кажуць, што перад смерцю ненадоўга становіцца лягчэй. Гэта акурат той выпадак. Мне шмат чаго трэба табе сказаць, мама. Ты не перабівай мяне, ты слухай.

     У Зоі Максімаўны ўсё адзеравянела ўнутры. Яна глядзела на сына і не магла вымавіць ні слова. А ён набраў поўныя грудзі паветра і працягваў:

     — Мама, на жаль, пра “добрае” ні думаць, ні гаварыць я не магу. Няма яго ў мяне і ўжо, — цяжка выдыхнуў, — ніколі не будзе. Усё маё шчасце ў дзіцячую далоньку змясцілася б. Толькі адзін гадок быў я шчаслівы. Калі побач са мной была мая любая Воля. Яна была маім адзіным святлом у жыцці, маёй чароўнай казкай, якая так хутка скончылася. Больш як дваццаць гадоў мінула, а боль не сціхае. І пачуццё віны душыць за горла. Дзе яна? Як яна? Што яна рабіла ўсе гэтыя гады, як жыла? Я ж ведаю, мама, што гэта ты яе выгнала. Ты сказала ёй яшчэ ў бальніцы пра смерць дачушкі, хоць я цябе прасіў не рабіць гэтага. Ты потым дабіла яе, паведаміўшы, што дзяцей не будзе. Ты думаеш, што я так і не ведаю, чаму яна пайшла тады. Ведаю, мама, мне Таццяна сказала. З якім задавальненнем яна пра гэта гаварыла. Нібы тая бедная Воля была заклятым ворагам, а не няшчаснай жанчынай, якую ні ты, ні яна на дух не пераносілі. А за што, мама? Адкажы мне, за што можна так ненавідзець чалавека, каб наўмысна яму жадаць зла? Яна ж была абсалютна безабароннай, яна толькі дабра ўсім жадала. Штовечар малілася за ўсіх блізкіх, у тым ліку і за цябе, мама. Мне нават смешна было трошкі, а ёй хацелася, каб ты прыняла яе, зразумела. А ты... Памятаеш, я ж здагадваўся тады, што гэта твая работа, а ты паклялася мне. Ты так і сказала: “Клянуся, што не я...” Я паверыў табе. Бо ты сама мяне вучыла ніколі не лгаць, і я ніколі не лгаў табе, мама. Я заўсёды любіў цябе, шкадаваў, разумеў, што табе цяжка было без бацькі. Я баяўся пакрыўдзіць цябе неасцярожным словам ці неабдуманым учынкам. Я не мог дапусціць, каб табе было за мяне сорамна. І ў школе, і ў інстытуце я стараўся вучыцца так, каб ты магла ганарыцца мною. Я заўсёды больш думаў пра цябе, чым пра сябе. Вось толькі закахацца адважыўся без твайго дазволу. І ты не магла мне таго дараваць і ўзненавідзела ні ў чым не павінную дзяўчыну за тое, што пасягнула на ўласнасць тваю. Ці не так, мама?

     — Ці ты задумвалася калі хоць на імгненне, што адчувала Воля, калі пакідала наш дом пасля той страшэннай весткі, якую ты данесла да яе? Ці ты спрабавала паставіць сябе на яе месца, калі гаварыла пра памершае дзіця. Тым больш, што ты і да гэтай бяды мела дачыненне. Урач сказаў тады, што каб выклікалі хуткую дапамогу адразу, то ўсё магло быць па-іншаму. Яна ж паўдня праляжала, сыходзячы крывёю, а ты не бачыла, і як падала, ты не чула, праўда? Я не здзіўлюся, што ты наўмысна гэта рабіла. Табе і смерць яе была б святам. Ты нават не дакранулася да нашай дачушкі. Нават гэтае дзіцятка было ненавісным для цябе. За што, мама?

     І чым цябе так прываблівала Таццяна, што табе на ёй свет зышоўся? Багаццем? Ты не бачыла, што яна курыла, па кабаках любіла хадзіць, што яешні не ўмела прыгатаваць, не гаворачы пра што іншае. Грубая, помслівая, хітрая, самалюбівая эгаістка. Ты гэтага не бачыла? Яна для цябе роднаснай душой была, праўда?

     Чаго толькі я ад яе не наслухаўся. І сына адабрала адразу пасля нараджэння. Я ж быў згодны і пялюшкі мяняць, і па начах уставаў да малога, а яна дапусціць не магла, што ён да мяне прывяжацца, што будзе цягнуцца да мяне. Ён быў то ў садку, то ў цешчы. А як толькі выпадала магчымасць пагуляць з ім ці пачытаць яму, абавязкова знаходзілася прычына, каб заняць яго нечым другім. То яго купалі, то стрыглі, то проста забіралі, каб я не мог пабыць з сынам. Што? Мне скандаліць трэба было? Я не ўмеў, я заўсёды хацеў жыць мірна і згодна. Усё цярпеў, пакуль мог. Яна штогод за мяжу ездзіла з Алегам, а я цешыўся, што ціха ў доме, адпачываў ад грызні, ад папрокаў.

     Ці дзіўна, што я яе Вольгай называў у пасцелі? Так, называў. Можа, раз ці два. Але і гэтага было дастаткова. Увесь яд, усю жоўць, якую насіла ў сабе, на мяне выплюхвала. Тады і піць пачаў. І з хаты знікаў. А потым пайшло-паехала... Жанчыны самі на шыю чапляліся. Чаму не? Багаты, інтэлігентны, недурны, не страшыдла. Спачатку мне гэта агідна было, а потым нічога... Адна, другая, трэцяя. Я хацеў Волю забыць. Думаў, што каторая з іх здолее сцерці з сэрца яе вобраз. Не, не сцерлі... Піць стаў больш, хацеў змыць гэты вобраз, утапіць яго, а ён яшчэ больш выступаў, і ад гэтага балела душа нястрымна.

     Ведаеш, як я шкадаваў, што не знайшоў яе тады, не вярнуў. Я цябе паслухаў, мама, і здрадзіў ёй. Колькі разоў потым я хацеў прыйсці да яе і бухнуцца ў ногі. Ды баяўся. Не мог уявіць яе зусім адну, няшчасную, пакінутую ўсімі. Я сабе прыдумаў, што ў яе склалася жыццё, што яна шчаслівая, каханая. Мне з гэтымі думкамі было лягчэй жыць. Больш за ўсё на свеце хацелася, каб яна шчаслівай была. Няхай не са мной, няхай з другім, але каб шчаслівая... Я і свет пакіну з гэтаю думкаю...

     Памятаеш, я пасля разводу хацеў пераехаць да цябе жыць. Мне хацелася вярнуцца туды, дзе я хоць нядоўга, але быў шчаслівым. А ты мне пра дом, пра грошы... Я вось нядаўна сустрэў аднакласніка Лёшку. Памятаеш, прыходзіў да мяне некалі, але ты забараніла, бо ён таксама не ўпісваўся ў тваё ўяўленне пра сяброўства са мной. Штаны меў паношаныя, боцікі старэнькія. А ён зараз майстрам на заводзе працуе і траіх дзяцей гадуе. У госці мяне запрасіў да сябе. Жонка ў яго весялуха такая, прыветлівая. І такія яны шчаслівыя, што я пазайздросціў. Ніколі нікому не зайздросціў, а яму пазайздросціў.

     Яны ў двух пакойчыках туляцца ў інтэрнаце, а ў мяне дом — сем пакояў, жыві — не хачу, а жыць там не хочацца. Ты не ведаеш, чаму, мама? Будзе цяпер стаяць помнік майму “сямейнаму шчасцю”. Каму ён патрэбны — гэты дом? Таццяна не вернецца. Я ёй за гэты дом кругленькую суму адваліў. Хай жыве шчасліва з кім сабе хоча. Я ўсё ёй дараваў. Няма ні крыўды, ні жалю, ні абразы. Адна пустата...

     Бачыш, мама, няўдалы сцэнарый ты напісала для майго жыцця, і роль мне выпала нікчэмная. Сумны фінал атрымаўся: адзін акцёр, адзін глядач. Вось-вось апусціцца заслона, і апладысментаў не будзе...

     Дзіма раз-пораз набіраў у грудзі паветра, і з кожнай хвілінай яму было ўсё цяжэй гаварыць. У грудзях яшчэ больш стала булькатаць, голас станавіўся хрыплым з нейкім прысвістам. Цяжэлі павекі. Раптам па целе прайшла сударга, распраміліся, а потым сціснуліся ў кулакі пальцы...

     — Дзіма, Дзімачка, — не сваім голасам закрычала Зоя Максімаўна і пачала трасці сына з усяе сілы. — Ратуйце яго, ратуйце, людзі добрыя, дапамажыце...

     Дзіма яшчэ раз набраў паветра і ледзь выціснуў з сябе:

     — Даруй, мама. Табе балюча ўсё гэта чуць. Я ведаю. Мне таксама балюча... Але гэта ўжо ненадоўга... У мяне да цябе апошняя просьба. Прашу цябе, выканай яе. Найдзі Волю, скажы, што я кахаў яе да апошніх хвілін, папрасі за мяне прабачэння... і за сябе таксама...

     Ён зноў захрыпеў і пачаў задыхацца, вочы шырока адкрыліся, а потым застылі... Урач узяў яго за руку, каб паглядзець, ці ёсць пульс. Праз хвіліну рука ўпала на прасціну і звесілася з ложка.

     — Ён адышоў... Мне вельмі шкада... Мы зрабілі ўсё, што маглі...

     — Як, як адышоў? Рабіце што-небудзь, ратуйце яго. Ён толькі што гаварыў, дыхаў... Не можа быць гэтага, ратуйце яго, ратуйце яго!..

    Яна крычала, плакала, хапала за рукі ўрача і сама разумела, што цуду не будзе, што яе Дзіма пакінуў гэты свет назаўсёды. Медсёстры вывелі яе пад рукі з палаты, накапалі нечага ў мензурку. Яна сядзела адзеравянеўшая, глядзела ў адну кропку, а потым асунулася на падлогу. Яе прывялі ў свядомасць, накалолі заспакаяльнымі ўколамі.

     Усе наступныя дні Зоя Максімаўна была, як загіпнатызаваная. Розумам усведамляла, што адбываецца, але сэрца зусім адмаўлялася прымаць той факт, што яе сына больш няма на свеце. На пахаванне сабралася шмат людзей, прыйшлі сябры і калегі, былыя аднакласнікі, суседзі. Яе нехта суцяшаў, цёплымі словамі ўспаміналі Дзіму, гаварылі, які ён быў шчыры, светлы чалавек, як стараўся дапамагчы кожнаму, як не любіў хлусні, крывадушнасці, хцівасці, як адчуваў чужы боль, нібы свой уласны, як радаваўся нечым поспехам, удачам. Маці ўпершыню пачула, што Дзіма кожны месяц пералічваў значную суму грошай дзіцячаму дому, даваў на лячэнне хворых дзяцей і яшчэ шмат чаго добрага паспеў зрабіць за сваё нядоўгае жыццё.

     Ад Зоі Максімаўны не адыходзіла маладая жанчына-медык. Як потым высветлілася, гэта была Вера, жонка Аляксея, былога Дзімінага аднакласніка, пра якога той апавядаў маці ў апошнія хвіліны жыцця. Аляксей таксама быў побач, не саромеючыся, плакаў, калі развітваўся з сябрам на могілках, як умеў, суцяшаў маці. А яна стаяла амярцвелая і нават не магла плакаць. Яе душа была, як пустыня, высмаленая пякельным агнём. Недзе ўнутры боль перакатваўся гарачымі галавешкамі, і толькі з перасохлых вуснаў раз-пораз вырываўся кароткі стогн. На яе было балюча глядзець, і людзі адводзілі ўбок свае позіркі. Яна ж нікога не бачыла і не чула, і калі труну з целам пачалі апускаць у дол, пахіснулася, і працяжны жудасны крык вырваўся з яе вуснаў. А потым яна апусцілася на калені і застыла. Ніхто не рашыўся падыйсці і падняць зчарнелую ад гора маці. Яна так і прастаяла на каленях, пакуль на месцы пахавання не вырас свежы ўзгорачак — новае прыстанішча яе сына.

     На памінальнай вячэры Зоя Максімаўна знайшла ў сабе сілы падзякаваць усім, хто прыйшоў, хто дапамагаў у арганізацыі пахавання, хто так шчыра і цёпла адгукаўся аб яе дзіцяці.

     Калі ўсё скончылася, яе прывезлі дадому. Вера хацела застацца на ноч, але Зоя Максімаўна адмовілася.

     — Дзякуй, Верачка, я сама спраўлюся. Большай бяды, чым сталася, у мяне ўжо не будзе. Калі я гэта перажыла, то ўсё астатняе ўжо не мае значэння.

     — Добра, — згадзілася Вера, — але вы, калі ласка, званіце, калі трэба. Вось я вам тэлефон пакіну, а заўтра забягу зранку. — Яна дастала з сумачкі невялічкі блакнот, вырвала адтуль картку і напісала нумары тэлефонаў: хатні і мабільны. — Вось, можаце званіць у любы час. Можа, вам прынесці вады ці яшчэ што?

     — Не, дзякуй, дачушка. Нічога мне не трэба. Зусім нічога... Прабачце, я хачу застацца адна.

     — Добра. Бывайце, Зоя Максімаўна. Трымайцеся. Нічога не зробіш, трэба жыць далей.

     — Трэба, — выдыхнула з сябе жанчына. — Бывайце. Дзякуй вам за ўсё.

     Калі дзверы зачыніліся, яна паднялася з канапы і пасунулася ў пакой сына. Са здымка на сцяне на яе глянуў маленькі Дзіма. Яна ўспомніла, што гэты здымак быў зроблены ў Сочы, дзе яны адпачывалі, калі яшчэ быў жывы муж. Па пляжы хадзілі фатографы і прапаноўвалі зрабіць каляровы здымак. Дзіме вельмі захацелася сфатаграфавацца, і бацькі згадзіліся. Атрымалася сапраўды прыгожа. Маленькі кучаравенькі хлопчык на фоне сініх марскіх хваляў. Потым яна той здымак павялічыла і павесіла на сцяну. Кожны раз, калі заходзіла ў пакой да сына, ёй усміхаўся са сцяны прыгожы маленькі хлопчык. На душы ад гэтай яго ўсмешкі заўсёды рабілася святлей. Але сёння... Сёння яна сустрэлася з позіркам яго вачэй, і душа зайшлася нясцерпным пякучым болем. Думка аб тым, што ён больш ніколі не пераступіць парог гэтага дома, ніколі не пазвоніць, не абдыме, не шапне на вуха: “Мамуля, я цябе люблю”, нібы малатком стукала па галаве. Змірыцца з гэтым “ніколі” было звыш яе сілы, і яна, скурчыўшыся на ложку сына, анямела.

     Так прайшоў вечар, потым ноч. Яна не спала. Вочы па-ранейшаму былі сухімі, і толькі пачарнелыя вусны ціха-ціха шапталі: “Сынок, сыночак, Дзімачка, даруй...”

     Раніцай у дзверы пазванілі, і яна пайшла адчыніць. Прыбегла, як і абяцала, Вера.

     — Як вы тут, Зоя Максімаўна? Можа, што трэба?

     — Не, дзякуй, мне ўжо нічога не трэба. Зусім нічога.

     — Я разумею, як вам цяжка. Але трэба жыць.

     — А дзеля каго, дзеля чаго? Я адна на свеце. У мяне нікога няма. Ніводнай душы. Я нікому не патрэбная, мяне ніхто не чакае, і я ўжо — нікога...

     — Зоя Максімаўна, дарагая, ну лічыце, што мы ў вас ёсць. Вось на выхадныя возьмем дзетак, прыйдзем да вас. Можна?

     — Дзетак? Да мяне? Яны напалохаюцца толькі. Не, не трэба. Я хачу спакою. Я наогул нікога не хачу бачыць. Я хачу да сына...

     Вера не ведала, якімі словамі можна суцешыць маці, страціўшую адзінага сына, і наўрад ці такія словы ёсць. Яна абняла жанчыну за плечы, прывяла ў пакой, пасадзіла на канапу.

     — Давайце я вам завару гарбаты. — Яна хуценька наліла вады ў электрычны чайнік, уключыла яго, потым адкрыла халадзільнік, адрэзала некалькі тонкіх лустачак вяндліны, паклала на хлеб. — Вы павінны што-небудзь з’есці. Калі ласка.

     — Я нічога не хачу.

     — Зоя Максімаўна, калі ласка, ну хоць трошачкі. Я не пайду, пакуль вы не з’ясце хоць што-небудзь. — Вера палажыла на талерку некалькі бутэрбродаў, наліла ў кубачак гарбаты, засаладзіла. — Я вельмі вас прашу, з’ешце хоць адзін бутэрброд. Давайце разам, добра?

     Яна наліла ў кубачак гарбаты і сабе, узяла ў руку бутэрброд. — Ну калі ласка, Зоя Максімаўна.

     Тая, хоць неахвотна, але таксама пацягнулася да талеркі. Прыгубіла з кубка гарбаты.

    — Я не памятаю, калі наогул ела. Дзякуй табе, дзетка. Ты не глядзі мяне, ты сябе глядзі. І дзетак сваіх. Няхай яны растуць здаровенькімі і шчаслівымі. І не шукай сама для іх шчасця, няхай у іх сваё будзе. Я, бачыш, шукала... А што знайшла? Нічога... І сына згубіла... Гэта мая віна, што ён загінуў, толькі мая... Ты, Верачка, не ведаеш, якая я пачвара... Я ўласнага сына загубіла... Няма і не будзе мне прабачэння...

    — Зоя Максімаўна, не карайце сябе, вы, як любая маці, хацелі для яго толькі дабра. Ён рос, атулены вашай пяшчотай і любоўю, вы далі яму добрую адукацыю, ён ні ў чым не меў нястачы, вырас разумным, шчырым, добрым чалавекам. Вы ж самі чулі, як аб ім адгукаліся людзі. Хіба гэта не ваша заслуга? Што ж вы сябе бічуеце? Не трэба. Проста век у яго быў кароткі. І тут ніхто не вінаваты.
    — Верачка, ты ж нічога не ведаеш. Я яму жыццё сапсавала, і не толькі яму. Каб ты ж ведала, дзетачка, якую крыўду на мяне насіў ён у сэрцы. У апошнія хвілінкі жыцця выказаў мне свой боль, бо ўжо не даў рады трымаць яго ў сабе. А я і не здагадвалася, што ён пакутуе, што ў яго жыцці няма ніводнай светлай фарбачкі, уцехі, радасці хоць маленькай. Не дай Божа нікому ніколі пачуць ад свайго дзіцяці такія словы, як я пачула. Мяне за горла душыць пачуццё віны, як пятля. Дыхаць цяжка. Хочацца заплюшчыць вочы і адысці ў нябыт.
    — Зоя Максімаўна, вы паплачце. Будзе лягчэй. Выплачаце хоць крышку болю.
    — Не магу, Верачка. Слёзы скамянелі, сэрца скамянела, душа скамянела. Я стала адной суцэльнай глыбай болю. Больш нічога не адчуваю, толькі боль.
    — Я разумею, як цяжка хаваць блізкіх людзей. Я сама сіратою засталася ў 10 гадоў. Мама раптоўна захварэла і памерла. Свет стаў пусты. Не магла ні спаць, ні есці, ні ў школу хадзіць. Раніцай збяруся ў школу, а сама на могілкі іду. Сяджу там і плачу, з мамай размаўляю, а потым дадому іду. Аднаго разу прыйшла да нас настаўніца, запытала, чаму я ў школу не хаджу, і мяне тата ў горкі яблык збіў. Хутка ён ажаніўся і выехаў, а мы з бабуляй засталіся. Яна зусім старэнькаю была. Вось нас і забралі ў дзіцячы дом. Мне ўсё жыццё не хапала мамінай ласкі, пяшчоты, падтрымкі. Колькі ж я слёз выплакала ў падушку інтэрнацкую. Я слабенькая была, безабаронная, крыўдзілі мяне, зневажалі. Усяго было. Але вось вырасла, шчасце сваё знайшла. Лёша мой такі добры, такі клапатлівы. Дзяцей любіць, мяне шкадуе. Гэта мне Бог даў добрага мужа. У мяне яшчэ сястра ёсць, на год за мяне старэйшая. Яна замуж выйшла за вайскоўца, і яны цяпер у Краснадарскім краі жывуць. Яна і мяне хацела туды забраць, як толькі скончу медвучылішча, але я Лёшу сустрэла і ўжо нікуды не паехала.
    Вера гаварыла, але была ўпэўнена, што Зоя Максімаўна яе не чуе. Вочы жанчыны глядзелі некуды ўдалячынь, і сама яна ні на што не рэагавала. Але потым Вера пачала заўважаць, што раз-пораз тая вяртаецца ў рэальнасць і слухае яе аповед.
    — Можа, хоць трошкі яе адцягну ад горкіх думак, — падумала Вера і працягвала. — Ён прыйшоў аднойчы ў паліклініку, а я там на практыцы была. Вось мы і пазнаёміліся.
    Сустракаліся некалькі месяцаў, і ён зрабіў мне прапанову. Запрасіў дадому з мамай пазнаёміцца. А я не хацела, вельмі баялася, што яна не прыме мяне, што я ёй буду недаспадобы. Вядома ж, дзетдомаўка, галота галотай. Не паехала я, а на другі дзень вечарам ён сам прывёў сваю маму да мяне ў інтэрнат.
    — Чаго ты мяне баішся, дачушка? — запытала яна. — Калі мой сын пакахаў цябе, значыць, ты таго вартая. Ён у мяне разумны хлопец, і я цаню яго выбар.
    Яна мне маму замяніла. Я яе ўсім сэрцам палюбіла. А ўжо ўнукі дык наогул прападаюць за бабуляй. Яшчэ больш, чым маму з татам, любяць яе. Яны б там увесь час былі, і яна была б рада, ды ўмовы не дазваляюць. Кватэра ў яе невялікая, а там яшчэ малодшы сын жыве з сям’ёю. Двое дзетак у яго. А свёкар вось ужо два гады, як памёр. Хварэў доўга. Інвалідам быў, намучылася яна з ім. У апошні час мы па чарзе сядзелі пры ім: то свякроў, то я, то сыны, то другая нявестка.
    Зоя Максімаўна слухала маладую жанчыну і раптам адчула, што зайздросціць той, незнаёмай ёй жанчыне, якая шчыра і проста ўмела прыняць выбар сына і не пазбавіла яго шчасця. Пачуццё віны зноў і зноў гарачай хваляй захлынула ўсю яе істоту.
    — Якая мудрая ў цябе свякроў, — ледзь чутна прагаварыла яна. — На вялікі жаль, у мяне не было такой мудрасці. Таму і няма ў мяне зараз сына. Каб жа можна было вярнуць той час, той дзянёк. Як дорага я заплаціла за хцівасць сваю, за цынізм.
    Яна абхапіла абедзвюма рукамі галаву і ў такой позе застыла, нібы акамянела. Веры стала няёмка ад таго, што міжвольна закранула і без таго балючую рану няшчаснай жанчыны. Яна не ведала, што сказаць, як суцешыць.
    — Зоя Максімаўна, дарагая, прабачце, калі ласка. Я не ведала... —прагаварыла Вера. — Не катуйце сябе, не трэба. У кожнага з нас свой крыж. Пайдзіце ў храм, паспавядайцеся, падзяліцеся сваім болем з Богам, і стане лягчэй. Хоць крышачку.
    Зоя Максімаўна падняла на Веру вочы, неяк дзіўна на яе паглядзела і прамовіла не сваім голасам:
    — Ты ўжо ідзі, дзетка, дзякуй табе. Нікуды я не пайду. Я прасіла Бога зберагчы мне сына. Ён не пачуў. Мне больш нічога ад Яго не трэба. Нічога...
    Вера паднялася, абняла старэнькую маці за плечы, яшчэ раз прашаптала: “Даруйце”. І пайшла.
    Праз некаторы час Зоя Максімаўна паднялася, каб зачыніць за Верай дзверы. Шчоўкнуў замок, і яна зноў хацела пасунуцца ў пакой да сына. Раптам вочы затрымаліся на пакеце, які стаяў на тумбачцы ў прыхожай. Гэта былі Дзіміны рэчы, якія ёй аддалі ў бальніцы. Яна падышла і пачала распакоўваць. Рэчы былі перапэцканы крывёю, яна даўно запяклася, і засталіся бурыя плямы. Пінжак, штаны, рубашка, майка... Вось нешта ў бакавой кішэні рубашкі. Засунула руку і дастала ла-мініраваны пластыкам невялічкі здымак. Яна палажыла яго на далонь і пахіснулася. З маленькай фотакарткі на яе глянула маладая прыгожая дзяўчына з касой праз плячо і ў сукенцы з вязаным каўнерчыкам. Вольга... Ён насіў гэты здымак пры сабе заўсёды. Яна суправаджала яго, дзе б ён ні быў, куды б ні ішоў, ні ехаў...
    “Мама, знайдзі яе. Скажы ёй, мама...” — ёй падалося, што яна зноў чуе голас сына, бачыць яго засмаглыя вусны, яго напоўненыя болем вочы.
    — Я знайду яе, сынок. Я павінюся, я раскажу ёй пра цябе... Зараз, сыночак, я толькі накіну на сябе што-небудзь...
    Зоя Максімаўна скінула з сябе халат, апранула цёмны касцюм, накінула на галаву чорны шаль, узяла ключы ад машыны...
    І вось яна, тая “хрушчоўка”. Жанчына прыпаркавала свой “Гольф” на стаянцы і паціху пайшла да пад’езда. Чым бліжэй падыходзіла, тым больш ватнымі і непаслухмянымі станавіліся ногі. І вось у знямозе апусцілася на лаўку. І думкі ірванулі, пераганяючы адна другую... За некалькі хвілін усё жыццё, нібы кіно, у вачах паўстала... Пад ногі ціха апускалася пажоўклае лісце з высокіх ліпаў, што раслі побач. У мінулы раз яны збіраліся зацвітаць. А вось з тых вокнаў чулася музыка. Зараз вакол было ціха, і стары абшэрпаны дом стаяў, нібы ў жалобе. Зоя Максімаўна рашуча паднялася і пайшла ў пад’езд. Вось і другі паверх, кватэра № 7. Кароткі званок, другі, і дзверы адкрыла хударлявая жанчына з акуратна зачэсанымі валасамі ў светлым паркалёвым халаце.
    — Дзень добры вам, — ціха прывіталася няпрошаная госця.
    — Добры дзень. Вы да каго?
    — Я да... Вольгі...
    — Да Волі? — здзівілася гаспадыня. Яна ўважліва ўглядалася ў твар увайшоўшай жанчыны, сілячыся пазнаць яе. — Воля даўно тут не жыве. А вы хто? — спытала яна нарэшце.
    — Я... Я Раманава Зоя Максімаўна... Яе былая свякроў. Вы не памятаеце мяне?
    — Хто вы? — здзіўлена перапытала жанчына. — Зоя... Максімаўна?.. Не можа быць. Божа, як жа вы змяніліся. У вас нешта здарылася? Якая бяда вас сюды прывяла?
    — Бяда... Я пахавала сына... Нядаўна...
    — Дзіма памёр? Як гэта сталася?
    — Разбіўся на машыне.
    — Якое ж горачка, — усхліпнула гаспадыня. — Вы праходзьце, калі ласка, не стойце ў дзвярах.
    — Не, я хачу Волю бачыць. Мне Воля патрэбна. Скажыце, дзе я магу яе знайсці?
    — Яна даўно тут не жыве. Як выйшла замуж тады за Дзіму, так больш і не вярнулася да мяне. Але яна тут, у горадзе. Яны ў новым мікрараёне пабудаваліся.
    — Яны?
    — Воля другі раз замуж выйшла. У яе іншае прозвішча. Яна Кавалёва зараз.
    — Замуж... Другі раз... Вы мне скажаце адрас?
    — Ну канешне, скажу. Гэта ў мікрараёне Падбярэзнікі. Вуліца Зялёная, 27. Вялікі такі дом з разным ганкам і дахам зялёным. Я вам растлумачу, як туды даехаць. Але зараз яна будзе на працы, вечарам трэба ехаць, калі яны дома.
    — Добра, я пачакаю да вечара. Дзякуй вялікі.
    Зоя Максімаўна спускалася па прыступках і лавіла сябе на думцы, што Вольгіна маці нічога не ведае пра тое, як з ёю некалі абыйшлася былая свякроў. Значыць, не паскардзілася, не пажалілася, значыць, толькі ў сабе насіла і боль, і крыўду.
    — Божа, як жа я ёй у вочы па-гляджу? Што я скажу? — гэтыя думкі віліся роем у галаве, і ад іх рабілася страшна.
    Яна села ў машыну і рушыла дадому. Адчыніла дзверы, увайшла і цяжка апусцілася на крэсла ля тэлефона. Адчувала сябе стомленай і аслабеўшай.
    — А можа, заўтра паеду да Вольгі, можа, заўтра будзе лягчэй, — сказала яна сабе. Але той унутраны голас, які спрачаўся з ёю зрання, не даваў спакою: “Не заўтра, а сёння, — патрабаваў ён. — Ты дала слова сыну. Памятаеш?”
    — Я дала слова. Я павінна ехаць... Але што мне да вечара рабіць? Я ж звар’яцею. А можа...
    Зоя Максімаўна знайшла ключы ў кішэні Дзімінага пінжака і зноў рушыла ў дарогу.
    Вялікі дом, які раптам апусцеў, сустрэў яе цішынёй і холадам. Дзіма быў вельмі акуратным, і ўсе рэчы ляжалі на сваіх месцах. Нідзе ні смяцінкі. Прыгожая дарагая мэбля, на сценах карціны, на падлозе мяккія дываны. Яна прайшлася па ўсіх пакоях, зайшла на кухню. На стале ў вазе ляжалі фрукты: апельсіны, яблыкі, грушы, вінаград. Дзіма любіў іх і ніколі не меў у іх нястачы. Зараз яны мелі непрывабны выгляд: вінаград зморшчыўся і пацёк, пачарнелі апельсіны, падгнілі яблыкі. Яна ўзяла вазу, выйшла на двор і выкінула ўсё змесціва ў бачок для смецця. Зноў вярнулася, яшчэ раз прайшлася па пакоях, зайшла ў спальню. Ложак акуратна засцелены, ні адной складкі. Ён і ў хаце заўсёды быў такім акуратным. Быў... Больш не будзе...

    — Чаго я сюды прыехала? — спытала яна ў сябе. — Што мне тут трэба?

    — Будзе стаяць помнік майму “шчасліваму жыццю”, — нібы нажом рэзанулі па сэрцу ўсплыўшыя ў памяці сл



    Добавление комментария
    ЭТО СТОИТ ПОСМОТРЕТЬ
    Наша викторина
    КОНКУРСЫ

    ПРОЕКТЫ

    МЫ В СОЦСЕТЯХ
    НАС ЧИТАЮТ
    Flag Counter
    CurrencyRate24

    Калькулятор валют НБРБ

    Частные объявления

    НАША РЕКЛАМА

    Урожай-2018

    Regional news

    Местное управление и самоуправление

    Наши победы

    Итоги социально-экономического развития

    Велодвижение

    Туристическая привлекательность Гродненщины

    Безвизовый въезд

    Августовский канал приглашает